Extreme Body Art en zelfverminking

Kunst zonder grenzenIn de verstandelijk gehandicaptenzorg, op het laagste niveau waarop verstandelijk gehandicapten functioneren, vindt regelmatig automutilatie (d.i. (opzettelijke) zelfverminking) plaats. Dat heeft een reden. De mogelijkheid om te communiceren met de medemens is dusdanig beperkt, dat automutilatie een signaal kan zijn van ongenoegen, pijn, en dieper liggend leed. Veel van deze mensen kunnen niet even zeggen: "Het eten is niet lekker. Ik moet naar de w.c.. Dat vind ik niet leuk. Of: Geef me een knuffel".

In de periode dat ik op een bepaald paviljoen voor zwaar verstandelijk gehandicapten werkte, was er een cliënt, functionerend op het niveau van een éénjarig kind, of zelfs jonger, met zware gedragsstoornissen. Het kon haar danig storen als ik mijn ene knie over de andere knie plaatste. Ze pakte dan stelselmatig mijn been en zette die op de grond. Wilde ik toch zitten zoals ik dat prettig vond, met de knieën over elkaar dus, dan begon ze zichzelf met haar vuisten hard op haar voorhoofd en ogen te slaan. Dat was niet de eerste keer dat ze dat deed. Op de plekken waar ze zich geslagen had, hadden zich dikke zwellingen gevormd, onder en boven haar ogen. Het zag er niet plezant uit. Zelfverminking schijnt ook een uitlaatklep onder Amerikaanse jongeren te zijn. In steeds ernstiger vormen. Zo las ik op You, Life Fashion, een internetsite. Deze jongeren brengen allerlei voorwerpen als naalden, nietjes, paperclips, glas, hout, plastic, loodjes van een potlood, waskrijt en stenen in in hun huid, en laten deze vervolgens zitten. De gevolgen zijn ontstekingen en zwellingen. Het zou te maken hebben met de angst om volwassen te worden.

Dit artikel gaat echter niet over zelfverminking als psychiatrisch symptoom. Wel duidelijk is, dat zelfverminking een vorm van communicatie is, die buitenproportioneel is. Of niet? Zelfverminking heeft namelijk zijn equivalent gekregen in een kunstvorm, met de naam Body Art. In deze kunstuiting staat het menselijk lichaam centraal. Het lichaam van de kunstenaar is het medium, dat gepresenteerd wordt als kunstwerk. Kunstenaar en kunstwerk vallen dus samen. Deze kunstuiting varieert van body painting tot performances waarin men extreme zelfmutilatie niet schuwt. Het is 'beyond your imagination'. Beeldende kunstenaars, zo worden ze genoemd, snijden zichzelf open, laten zich kruisigen, maken sculpturen van eigen bloed, hongeren zichzelf uit, etcetera.

Door de geschiedenis heen vond er al versiering en beïnvloeding van het lichaam plaats natuurlijk. Dat zie je bij volkeren tot de dag van vandaag. Wat het ene volk weerzinwekkend vindt, bijvoorbeeld de afkeer van het inbinden van kindervoeten in China door de westerse wereld, vindt het andere volk acceptabel. Denk aan de schaamlipcorrecties van adolescente meisjes in de Verenigde Staten. Waar ligt de grens?

De Body Art kunstenaars zouden met hun kunstuitingen 'de fysieke en mentale uitersten verkennen en de grenzen van het menselijk lichaam blootleggen'. Het ultieme doel van deze extravagante uitingen zou transformatie en transcedentie zijn. Wellicht valt dit het beste te begrijpen met de symboliek van de vlinder. De lelijke rups, beperkt tot blad en tak, verpopt zich, gevangen in een net van draden en slijm, claustrofobisch en ontdaan van zijn zichtbare existentie. Na deze zelfverminking: de oude huid wordt afgelegd, vliegt de metafysische vlinder ruimte en vrijheid tegemoet. Die Verwandlung is compleet.Transformatie en transcedentie! Het verlangen naar een nieuw en verheven leven, is een sterke, menselijke drijfveer. Zo beschouwd is de vlinder de beoefenaar van de Extreme Body Art. Het verschil is echter dat een vlinder zich terugtrekt in de beslotenheid van het bos of de struik. Bovendien is het een natuurlijk gebeuren.

Mensen daarentegen willen zichzelf laten zien. Al deze mensen die Body Art en zelfverminking praktiseren, willen communiceren. Ze willen iets duidelijk maken, dat ze niet met woorden kunnen zeggen. Het is het uiterste middel om aandacht te krijgen. Het is niet iets dat binnen vier muren moet blijven. De wereld moet de boodschap horen, of beter gezegd: zien, beleven, ervan huiveren, afkerig worden, ervan braken, onpasselijk worden, verwonderd door raken, en ga zo maar door. De reaktie op de boodschap maakt niet uit. Afkeer of aanvaarding doen er niet toe. Als er maar gecommuniceerd wordt door kunstenaar en toeschouwer.

Transformatie en transcedentie worden natuurlijk niet bereikt door te liggen in een bad vol dierlijke darmen (Stuart Brisley), en een verruimd bewustzijn niet door met microfoon drie weken, 8 uur per dag, te masturberen onder een galerievloer (Vito Acconi). Neemt de Body Artist werkelijk zijn doelstellingen transformatie en transcedentie serieus? Natuurlijk niet! Na verloop van tijd gaan alle performers over op normalere vormen van kunstexpressie.

Elke vorm van extreme body art kent zijn ziekelijke equivalent. De masturbatiemarathon van Vito Acconi, psychiatrisch symptoom bij bepaalde schizofrenen en andere "gezonde" mensen. Jezelf snijden in navolging van borderliners. De zelfmoordenaar kiest op theatrale wijze de aandacht van het publiek.

In essentie heeft de extreme body art misschien wel verandering als doel, maar het effect is nihilisme en cynisme. Zeker ten aanzien van het publiek, van wie de normen en waarden veracht en besmeurd dienen te worden. Dat houdt ook een extreme body artist maar korte tijd vol. Uiteindelijk ontken je jezelf en het leven.

Daar ligt ook het essentiële verschil met de ziekelijke zelfverminker. Hij of zij gaat door tot het einde. Als de schreeuw om aandacht niet leidt tot verlossing van de pijn, zal de dood die moeten brengen. De grens is ragfijn. Het ligt 'm onder meer in de volharding. De extreme body artist zal niet eindeloos door kunnen gaan met zijn 'het-leven-ontkennende' kunstexpressie. Beiden communiceren vanuit het diepste wezen van hun existentie. De zelfverminker staat met zijn rug tegen de doodsmuur. De body artist kijkt naar de dood met zijn voeten geworteld in het leven. Beiden spelen Russische roulette. De één stopt het spel, de ander schiet een kogel door zijn hoofd.

Er bestaan in principe geen wettelijke grenzen, om dit soort kunsuitingen te verbieden. De praktijk bevestigt het. In principe mag je je onder de paraplu van het verheven woord Art alles permitteren. De extreme performer snijdt zichzelf, laat zich kruisigen, verbouwt haar gezicht en lichaam, braakt voor het oog van de wereld, poept zichzelf onder, smeert ermee, maakt er een schilderij mee. En public! De ethische grenzen worden allerwegen overschreden. Maar in een wereld waar de ethiek relatief is geworden, en individueel bepaald, is de vrijheid om grenzen te verleggen enorm toegenomen.

De auteur is student Communicatie deeltijd en is werkzaam in de gezondheidszorg